พลอยเป็นทรัพย์ในดินอันเลอค่าที่ปัจจุบันเริ่มได้หายากขึ้น  เพราะพลอยเกิดจากการสะสมของแร่ต่าง ๆ ใต้ผืนดิน  ผ่านเวลาหลายร้อยหลายพันปีกว่าจะตกผลึกเป็นก้อนที่มีสีสันสวยงาม เรานิยมนำพลอยมาเจียระไนและเข้าตัวเรือนเป็นเครื่องประดับ และยังมีความเชื่อว่า พลอย ช่วยเสริมพลังใจและพลังชีวิตได้อีกด้วย

           ตำนานโบราณของจันทบุรีเล่าขานกันว่า  ในอดีตมีปรากฎการณ์มหัศจรรย์ที่ประหลาดมากเกิดขึ้นในช่วงเวลาค่ำคืน  ชาวบ้านมองเห็นลูกไฟกลุ่มใหญ่ โดยมีดวงไฟลูกใหญ่ลอยนำทางมา  มีความเชื่อว่าลูกไฟนั้นเป็นแม่พลอย  ในขณะที่กลุ่มลูกไฟลอยมานั้นจะมีเสียงดังเกิดขึ้น  และยังเชื่อกันว่าถ้ากลุ่มลูกไฟผ่านพื้นที่สวนใด  สวนแห่งนั้น จะมีสายแร่พลอยอยู่

            คนขุดพลอยยังเล่าอีกว่า “…ก่อนที่จะมีการพบพลอยที่สวยและเนื้อดี  คนขุดพลอยจะฝันดีก่อน  ซึ่งถ้าวันไหนฝันดี วันนั้นจะสามารถขุดพลอยได้จำนวนมาก  และได้พลอยที่สวยอีกด้วย”

              สำหรับจุดที่พบพลอยเมืองจันท์เป็นแห่งแรก ๆ นั้น  เล่ากันว่า “อยู่บริเวณเขาพลอยแหวน เชื่อเรียกนี้กันมานานนมตั้งแต่ครั้งโบร่ำโบราณ  สมัยก่อนการหาพลอยไม่ได้ใช้เครื่องมือหนัก ไม่ต้องเปลืองน้ำมัน  เพราะว่าบริเวณเขาพลอยแหวนนั้นมีพลอยมาก  เขี่ยตามพื้นดินก็เจอพลอยแล้ว  โดยเฉพาะช่วงหลังฝนหนัก  หน้าดินจะถูกน้ำชะไป  พลอยและก้อนกรวดจะขึ้นมาที่หน้าดิน  ชาวบ้านที่ชำนาญก็จะแยกออกว่าเม็ดไหนกรวด เม็ดไหนพลอย”  ดังบทกลอนที่มีผู้แต่งเกี่ยวกับพลอยเมืองจันท์ไว้ว่า

“พอฝนมา ชะหน้าดิน หินก็โผล่

ก้อนโต ๆ สีเหลืองทอง ส่องแสงใส

บ้างเขียวสด เขียวจาง บ้างเขียวไพล

ก้อนเท่าไข่ ใหญ่เท่าหอย ไม่น้อยเลย”

          ในเมืองจันท์มีพื้นที่ที่ขุดพบสายแร่พลอย  ได้แก่ ในพื้นที่ตำบลบางกะจะ อำเภอเมือง พบพลอยบุษราคัม เขียวส่อง สตาร์บุษราคัม  และในพื้นที่ตำบลเขาพลอยแหวน ตำบลสีพยา ตำบลเขาวัว ตำบลบ่อพุ อำเภอท่าใหม่ และตำบลบ่อเวฬ ตำบลตกพรม ในเขตอำเภอขลุง พบพลอยสีน้ำเงิน และ พลอยสีแดงหรือที่เรียกว่า ทับทิมสยาม

          การค้นพบพลอยนี้  จึงเปลี่ยนให้เมืองจันท์กลายเป็นพื้นที่สำคัญทางเศรษฐกิจ  ที่สร้างรายได้ให้ประเทศนับหมื่นนับแสนล้านต่อปี  ก่อให้เกิดอาชีพในวงการพลอยที่หลากหลาย   โดยเฉพาะภูมิปัญญาด้านการเจียระไนพลอย  ที่ถือเป็นความภูมิใจของคนจันท์

              การเจียระไนพลอยเป็นขั้นตอนที่สำคัญที่ส่งผลให้เพิ่มมูลค่าของก้อนพลอยที่ผ่านการเผา โดยการเจียระไนพลอยผู้ที่เจียระไนนั้นต้องอาศัยประสบการณ์ ทักษะที่สั่งสมมา เพื่อให้ก้อนพลอยให้มีความมันวาว และเมื่อตกกระทบกับแสงจะเกิดการหักเหมีความสวยงามเมื่อได้รับแสง ซึ่งเป็นเสน่ห์ของพลอยที่อัญมณีอันเลอค่า ดังนั้นกว่าจะได้พลอยที่สวยงามอยู่บนเครื่องประดับได้นั้นต้องผ่านกระบวนการเจียระไนพลอยจากช่างฝีมือที่สร้างสรรค์ ซึ่งประกอบด้วยกระบวนการตามขั้นตอนดังแผนภาพต่อไปนี้